Nhắc đến phân tích phong cách nghệ thuật, nhiều người thường nghĩ ngay đến những buổi đứng lặng trước tranh trong bảo tàng. Thế nhưng một bộ phim cũng đang kể chuyện bằng chính thứ ngôn ngữ thị giác ấy. Đội ngũ chúng tôi nhận ra điều này khá muộn. Ban đầu, mỗi lần ngồi xem phim, chúng tôi chỉ mải theo cốt truyện. Phải đến sau này mới thấy ánh sáng, bố cục và màu sắc trong từng khung hình đều được sắp đặt cẩn thận. Có những khung hình chỉ cần cắt riêng ra cũng đủ thành một bức tranh trọn vẹn.
Trong bài này, chúng tôi muốn mời bạn nhìn điện ảnh từ một góc khác. Đó là góc nhìn của người đi tìm phong cách nghệ thuật ẩn sau từng cảnh quay. Mỗi đạo diễn đều có một thứ giống như chữ ký thị giác riêng. Chữ ký ấy không khác gì nét cọ quen tay của một họa sĩ. Khi đã quen nhận ra nó, bạn sẽ thấy phim và tranh đều có thể được đọc theo cùng một cách.
Điện ảnh, một nhánh nghệ thuật thị giác dễ bị bỏ quên
Nhiều người xếp điện ảnh vào nhóm nghệ thuật kể chuyện, đứng cạnh văn học hay sân khấu. Rất ít người coi nó là một nhánh của nghệ thuật thị giác. Thử tắt tiếng một bộ phim rồi chỉ nhìn hình ảnh trôi qua, bạn sẽ thấy ngay nó là một chuỗi tranh chuyển động.
Mỗi khung hình đều được tính toán kỹ về màu sắc, ánh sáng và bố cục. Ở điểm này, đạo diễn khá giống họa sĩ. Khác biệt nằm ở công cụ: máy quay thay cho cây cọ. Chúng tôi tin rằng chỉ cần đổi góc nhìn một chút, ai cũng có thể luyện thói quen soi chiếu phim như soi một bức tranh.
Vì sao một bộ phim cũng có chữ ký thị giác như tranh vẽ
Khi xem tranh, ta thường nhận ra tác giả qua nét vẽ, cách dùng màu hay những chủ đề lặp lại. Phim vận hành theo nguyên lý tương tự. Một đạo diễn có phong cách rõ thường lặp lại những lựa chọn quen thuộc. Có thể là tông màu lạnh gợi không khí u ám. Có thể là khung hình đối xứng tạo cảm giác kiểm soát. Cũng có thể là những cú máy dài giữ nhịp cảm xúc suốt cả phân đoạn. Những lựa chọn ấy không hề ngẫu nhiên. Chúng lặp đi lặp lại cho đến khi trở thành dấu hiệu nhận diện.
Xây dựng một chữ ký hình ảnh nhất quán cũng giống như xây dựng một thương hiệu. Thương hiệu cần bộ nhận diện đồng nhất để người ta nhớ đến. Khi chuẩn bị hình ảnh cho một dự án cá nhân, chúng tôi từng tham khảo những đơn vị thiết kế logo và bộ nhận diện thương hiệu uy tín. Chúng tôi nhận ra logic đằng sau sự nhất quán ấy khá giống điều một đạo diễn theo đuổi suốt sự nghiệp.
Ranh giới mờ dần giữa nhiếp ảnh, hội họa và điện ảnh hiện đại
Ranh giới giữa các loại hình thị giác đang ngày càng mờ đi. Nhiều đạo diễn từng học hội họa hay nhiếp ảnh trước khi làm phim. Họ mang tư duy bố cục và ánh sáng vào từng cảnh quay. Chiều ngược lại cũng đúng. Không ít nhiếp ảnh gia và họa sĩ lấy cảm hứng từ cách dàn dựng khung hình trong phim.
Có những bộ phim mà dừng ở bất kỳ giây nào, khung hình cũng đủ đẹp để treo lên tường như một bức ảnh độc lập. Sự giao thoa này khiến việc phân tích phong cách không thể bó trong một chất liệu duy nhất. Cần nhìn rộng hơn, xem đó như một hệ thống ngôn ngữ thị giác chung.
Những dấu hiệu giúp nhận diện phong cách đạo diễn qua khung hình
Muốn nhận ra phong cách của một đạo diễn, bạn không cần là chuyên gia điện ảnh. Chỉ cần quan sát kỹ vài yếu tố lặp lại xuyên suốt bộ phim. Theo kinh nghiệm của đội ngũ chúng tôi, ba yếu tố dễ nhận ra nhất là ánh sáng, bố cục khung hình và nhịp dựng.
Cách dùng ánh sáng, bóng đổ và bảng màu chủ đạo
Ánh sáng là công cụ kể chuyện âm thầm nhưng mạnh mẽ nhất trong điện ảnh. Một đạo diễn ưa ánh sáng tương phản mạnh và nhiều bóng đổ thường muốn gợi sự căng thẳng hay bí ẩn. Ánh sáng dịu, đều và ít bóng tối lại hay gắn với những câu chuyện nhẹ nhàng, gần gũi. Bảng màu cũng vậy. Có đạo diễn trung thành với tông vàng ấm hoài niệm suốt nhiều năm. Có người lại chọn xanh lạnh để tạo khoảng cách cảm xúc với nhân vật.
Khi xem phim, bạn có thể tự đặt vài câu hỏi để bắt đầu nhận diện phong cách ánh sáng. Ánh sáng nghiêng về gam ấm hay gam lạnh, và điều đó gợi cảm xúc gì? Bóng đổ xuất hiện nhiều hay ít trong các cảnh cao trào? Màu sắc có lặp lại như một mô-típ xuyên suốt những phân đoạn quan trọng không? Trả lời được ba câu này, bạn đã có điểm tựa để so sánh giữa các phim.
Những lựa chọn ấy thường lặp lại từ phim này sang phim khác. Sau một thời gian, khán giả có thể nhận ra chúng chỉ sau vài giây xem trailer, dù chưa biết tên đạo diễn.
Bố cục, tỉ lệ và nhịp dựng như một nét cọ riêng
Ngoài màu sắc, cách đạo diễn sắp xếp nhân vật trong khung hình cũng tiết lộ nhiều điều. Có người ưa bố cục đối xứng gần như tuyệt đối, đặt nhân vật chính giữa để tạo trật tự hoặc sự kiểm soát. Có người lại chuộng bố cục lệch, đẩy nhân vật ra rìa khung hình để gợi sự bất an và cô lập. Cả hai đều là lựa chọn có chủ đích, chứ không phải tình cờ.
Nhịp dựng cũng định hình phong cách khá rõ. Dựng nhanh, cắt dồn dập tạo cảm giác hối hả. Những cú máy dài, ít cắt cảnh lại mang đến sự chiêm nghiệm. Khi cộng hết các yếu tố này lại, ta có một nét cọ thị giác đặc trưng, khó lẫn với đạo diễn khác dù chỉ xem vài phân đoạn ngắn.
Đặt hai lối làm phim cạnh nhau để dễ hình dung
Để dễ hình dung hơn, đội ngũ chúng tôi từng thử đặt hai kiểu đạo diễn làm cùng loại phim tâm lý kịch tính cạnh nhau. Chúng tôi không nêu tên cụ thể, vì mỗi người xem đều có thể liên hệ với những phim mà mình từng xem.
Kiểu thứ nhất thiên về tối giản. Ánh sáng tự nhiên, bố cục tĩnh, máy quay gần như đứng yên. Phim vì thế có cảm giác chân thực, gần như phim tài liệu. Kiểu thứ hai thì ngược hẳn. Ánh sáng được dàn dựng công phu, bố cục đối xứng cầu kỳ, máy quay di chuyển liên tục trong các cảnh dài. Thế giới trên màn ảnh vì vậy mang chút sân khấu hóa, đầy chủ ý.
Điều thú vị là hai đạo diễn có thể kể cùng một câu chuyện nhưng cảm xúc để lại rất khác nhau. Người quen với phong cách tối giản có thể thấy kiểu sân khấu hóa hơi gượng. Người quen với kiểu công phu lại thấy kiểu tối giản hơi đơn điệu. Vì vậy, phân tích phong cách của một đạo diễn luôn cần đặt trong gu thẩm mỹ của người xem. Ở đây không có chuẩn đúng sai tuyệt đối.
Rèn mắt thẩm mỹ bằng cách soi chiếu điện ảnh và hội họa
Một cách luyện mắt thẩm mỹ mà chúng tôi hay gợi ý là đặt điện ảnh cạnh hội họa để so sánh. Cách này không đòi hỏi kiến thức chuyên sâu, chỉ cần kiên nhẫn quan sát và một chút tò mò.
Bài tập: chọn một cảnh phim rồi phân tích như một bức tranh
Bạn có thể bắt đầu bằng cách tạm dừng một cảnh tĩnh, ít chuyển động. Sau đó tự hỏi như khi đứng trước một bức tranh. Điểm nhấn thị giác nằm ở đâu? Màu chủ đạo gợi cảm xúc gì? Đường nét trong khung hình dẫn mắt người xem đi theo hướng nào?
Vài câu hỏi đơn giản như vậy có thể làm một cảnh phim quen thuộc hiện ra với nhiều lớp lang hơn. Có thể trước đây bạn đã bỏ qua những lớp ấy.
Chúng tôi từng thử bài tập này với một cộng tác viên mới vào nghề thiết kế. Bạn ấy chụp lại vài khung hình yêu thích rồi xếp chúng cạnh nhau thành một bộ sưu tập nhỏ. Khi cần dựng trang lưu lại những khung hình đó, bạn có thể tham khảo những mẫu giao diện đẹp để trưng bày portfolio. Một bố cục web gọn gàng giúp mắt tập trung vào hình ảnh hơn là bị rối bởi chi tiết thừa.
Tham khảo kiến thức chuyên sâu để có tư duy hệ thống
Khi đã quen quan sát bằng cảm tính, nhiều người muốn đi xa hơn. Họ cần một khung tư duy bài bản, không chỉ dừng ở cảm nhận chủ quan mỗi lần xem. Nếu bạn thuộc nhóm này, chúng tôi gợi ý tìm hiểu những lưu ý về mỹ thuật đương đại dành cho người mới. Ở đó, các tiêu chí về ánh sáng, bố cục, màu sắc và nhịp điệu thường được hệ thống thành một khung tham chiếu rõ ràng.
Có một bộ tiêu chí như vậy giúp nhận định nhất quán hơn. Bạn sẽ không còn thấy mỗi lần xem lại một cảnh phim lại cho cảm nhận khác nhau chỉ vì tâm trạng hôm đó.
Ứng dụng tư duy này vào việc xem phim, xem triển lãm và tự sáng tác
Tư duy phân tích phong cách không chỉ để xem phim cho vui. Nhiều bạn làm thiết kế hay dựng portfolio cá nhân đã dùng cách quan sát này để xây dựng bộ nhận diện riêng, từ chọn bảng màu cho website đến sắp xếp bố cục trưng bày tác phẩm. Với những ai muốn đưa tác phẩm lên mạng, kinh nghiệm thực tế về vẽ tranh và minh họa cũng là gợi ý hữu ích để hiểu cách tác phẩm được đón nhận khi ra ngoài đời thực.
Bên cạnh yếu tố thẩm mỹ, nền tảng kỹ thuật phía sau cũng quan trọng. Không ít nghệ sĩ mà chúng tôi từng trò chuyện đã chọn thiết kế website bằng mã nguồn Joomla. Lý do chính là họ muốn bố cục trưng bày đúng theo ý mình, thay vì bị giới hạn trong vài khuôn mẫu có sẵn.
Một trang portfolio đẹp đến đâu cũng cần hiển thị tốt trên mọi thiết bị. Vì vậy, thiết kế website chuẩn responsive là điều nên làm. Nhờ đó, tác phẩm giữ đúng tỷ lệ và màu sắc, dù người xem ghé từ màn hình máy tính lớn hay chiếc điện thoại nhỏ gọn.
Kết luận
Phân tích phong cách nghệ thuật không chỉ dành cho tranh vẽ hay tác phẩm treo trong bảo tàng. Nó áp dụng được cho mọi loại hình thị giác, kể cả những thước phim bạn xem mỗi tối. Ánh sáng, bố cục, màu sắc và nhịp điệu trong điện ảnh đều là những nét cọ mà đạo diễn dùng để kể chuyện, không khác gì một họa sĩ dùng màu và đường nét trên khung vải.
Khi đã rèn được thói quen quan sát này, con mắt thẩm mỹ sẽ dần tinh tế hơn. Dù đang xem phim, ngắm tranh hay ghé một buổi triển lãm cuối tuần, cảm nhận của bạn cũng sẽ khác trước. Đội ngũ chúng tôi tin đây là hành trình đáng bắt đầu ngay hôm nay. Mong bạn tiếp tục đồng hành cùng chúng tôi khám phá thêm nhiều góc nhìn nghệ thuật trong những bài viết sắp tới.
