Đã bao giờ bạn đứng trước một tấm vải trắng chỉ có vài dòng chữ trong phòng triển lãm và thầm hỏi: cái này có thật sự là tranh không? Đội ngũ chúng tôi gặp câu hỏi ấy rất nhiều lần, nhất là từ những người mới làm quen với top 7 lưu ý về mỹ thuật đương đại. Bài viết này gom lại bảy điều mà theo kinh nghiệm của chúng tôi sẽ giúp bạn bớt lạc hướng. Mỗi phần đều có ví dụ cụ thể để bạn đối chiếu ngay khi đi xem triển lãm.
Mỹ thuật đương đại là gì và vì sao người mới dễ lạc hướng?
Nói ngắn gọn, mỹ thuật đương đại là những thực hành nghệ thuật phản ánh chính thời đại đang diễn ra. Nó không nhất thiết phải đẹp theo nghĩa quen thuộc. Một tác phẩm có thể gây khó chịu, tò mò hoặc khiến bạn suy nghĩ rất lâu sau khi rời phòng trưng bày.
Nhiều người nhầm nó với tranh phong cảnh hay chân dung vẽ kỹ. Khi không tìm thấy thứ mình đã quen mắt, họ dễ kết luận tác phẩm kém. Thực tế, một tác phẩm đương đại thường bắt đầu từ một câu hỏi, rồi mới đi đến hình thức. Vì vậy, khi đi xem, bạn nên đặt câu hỏi trước rồi mới tìm câu trả lời.
Đọc ý niệm trước khi soi kỹ thuật
Ý niệm là ý tưởng trung tâm mà nghệ sĩ muốn người xem suy ngẫm. Hầu hết triển lãm đương đại đều xoay quanh một ý niệm như vậy, nên đó là chỗ bạn nên tìm trước tiên. Khi đã nắm được ý niệm, kỹ thuật sẽ có lý do tồn tại, không còn là thứ bạn phải gắng sức giải mã.
Bạn có thể bắt đầu bằng ba việc đơn giản: đọc tên tác phẩm và đoạn giới thiệu của nghệ sĩ, tự hỏi tác phẩm đang muốn bạn nhận ra điều gì về thế giới quanh mình, và ghi lại một từ khóa cảm xúc, dù đó là bối rối, thích thú hay khó chịu.
Chúng tôi nhận thấy người xem mới và sinh viên năm nhất thường hưởng lợi nhiều nhất từ cách tiếp cận này. Họ bớt cảm giác bị bỏ lại phía sau, và cuộc đi xem trở thành một cuộc trò chuyện thay vì một bài kiểm tra. Tuy vậy, không phải tác phẩm nào cũng lộ ý niệm ngay lần đầu. Có những tác phẩm cần vài lần ngắm, đổi góc đứng và đọc thêm mới dần hiện ra. Đừng vội kết luận khi bạn chưa thật sự thấy rõ.
Chất liệu không còn bị đóng khung
Sơn dầu và chì không còn là điều kiện bắt buộc. Đương đại chấp nhận video, sắp đặt không gian, âm thanh và cả vật liệu tái chế. Điều này mở ra cơ hội lớn cho nghệ sĩ muốn thử phương tiện mới, và cũng khiến khán giả phải học cách đọc những hình thức lạ hơn.
Đổi lại, chi phí sản xuất và bảo quản các tác phẩm đa phương tiện thường cao hơn nhiều so với tranh giá vẽ. Một tác phẩm video có thể cần thiết bị chiếu, không gian tối và kỹ thuật viên đi kèm. Vì thế, đừng ngạc nhiên nếu nó không thể mang về nhà như một bức tranh. Đó cũng là lý do nhiều tác phẩm chỉ tồn tại trọn vẹn trong không gian triển lãm, và bạn nên xem chúng đúng ở nơi chúng được trình bày.
Bối cảnh xã hội và văn hóa là chìa khóa để đọc đúng
Rất nhiều tác phẩm đương đại Việt Nam bàn về bản sắc, môi trường và tốc độ đô thị hóa. Nếu không nắm bối cảnh đó, bạn rất dễ đọc lệch thông điệp.
Chúng tôi từng chứng kiến một khán giả nước ngoài đứng trước tác phẩm về ký ức làng quê và cho rằng đó là lời ca ngợi thuần túy. Thực ra, tác phẩm mang giọng hoài niệm xen lẫn tiếc nuối về những gì đã mất đi. Muốn tránh hiểu sai, bạn nên tìm hiểu nền tảng lịch sử và xã hội liên quan trước khi kết luận. Đôi khi chỉ một đoạn ghi chú ngắn ở góc phòng đã đủ mở ra cả một lớp nghĩa mới.
Phân biệt tác phẩm trình diễn và tác phẩm cần người xem tham gia
Không phải tác phẩm nào cũng chỉ để nhìn. Có những tác phẩm yêu cầu bạn bước vào, chạm vào hoặc làm theo một hướng dẫn nào đó. Nếu không nhận ra điều này, bạn có thể đứng ngoài và bỏ lỡ gần như toàn bộ tác phẩm.
Tác phẩm tương tác là khi bạn trở thành một phần của tác phẩm qua hành động của chính mình. Tác phẩm trình diễn có người biểu diễn theo thời điểm nhất định, nên bạn cần canh giờ để không lỡ. Tác phẩm tĩnh chỉ đòi hỏi bạn quan sát kỹ không gian và chi tiết. Trải nghiệm có thể khác nhau tùy từng dự án, nên hãy kiểm tra thông tin trước khi đến.
Thị trường và giá trị tác phẩm có logic riêng
Giá trị của một tác phẩm đương đại không chỉ đến từ kích thước hay chất liệu. Nó phụ thuộc vào vị thế nghệ sĩ, uy tín phòng tranh và lịch sử trưng bày của tác phẩm. Một tác phẩm nhỏ được trình bày ở không gian uy tín đôi khi có giá cao hơn nhiều tác phẩm lớn ít người biết đến.
Thông tin về giá tại Việt Nam hiện vẫn chưa thật đầy đủ và minh bạch. Nếu bạn là nhà sưu tập mới, đừng quyết định chỉ dựa vào một nguồn. Hãy so sánh từ nhiều phòng tranh và hỏi kỹ về nguồn gốc, lịch sử triển lãm của tác phẩm. Đội ngũ chúng tôi luôn khuyên người mới bắt đầu bằng sự tò mò hơn là bằng ngân sách.
Tìm đọc phê bình để đặt tác phẩm vào mạch nghệ thuật
Phê bình nghệ thuật giúp bạn nhìn tác phẩm trong dòng chảy phát triển chung. Một bài phê bình hay có thể mở ra cả một hướng nhìn mới, khiến tác phẩm từng làm bạn bối rối trở nên có lý lẽ hơn nhiều.
Hạn chế là nhiều tài liệu gốc viết bằng tiếng nước ngoài, nên việc đọc đôi khi tốn thời gian. Bạn không cần đọc hết một lúc. Hãy chọn vài bài ngắn của những tác giả có uy tín rồi đọc dần. Chỉ cần vậy, cách bạn nhìn tranh đã khác đi rõ rệt. Bạn cũng có thể tham khảo thêm những lưu ý về thiết kế sáng tạo để thấy cách các nhà thiết kế cũng đặt ý niệm lên trước hình thức.
Ngắm tác phẩm thật thay vì chỉ xem ảnh trực tuyến
Quy mô, ánh sáng và không gian ảnh hưởng rất lớn đến cảm nhận một tác phẩm đương đại. Một bức tranh khổng lồ có thể khiến bạn choáng ngợp khi đứng gần, nhưng trên màn hình nhỏ nó chỉ còn là một khung hình dẹt. Có những tác phẩm chỉ thật sự lên tiếng khi bạn đứng trong không gian của nó.
Lịch triển lãm thay đổi liên tục và không phải lúc nào cũng dễ tiếp cận. Dù vậy, nếu có thể, hãy đến xem trực tiếp. Đây là cách nhanh nhất để xây dựng cảm nhận thị giác của riêng bạn. Bạn cũng có thể đọc thêm những điều cần biết về trưng bày tác phẩm để hiểu vì sao cùng một tác phẩm lại có thể cho cảm nhận khác nhau tùy không gian.
Xem tranh truyền thống và tác phẩm đương đại khác nhau thế nào
Khi xem tranh truyền thống, chúng ta thường hỏi kỹ thuật có chính xác không và màu có hài hòa không. Với tác phẩm đương đại, câu hỏi chuyển thành: tác phẩm đang nói điều gì, và cách nó nói có thuyết phục không. Trọng tâm đã dịch từ tay nghề sang ý niệm.
Chuyển đổi tư duy từ hướng đầu sang hướng sau cần vài lần thử. Đừng ép mình phải thích ngay từ lần đầu. Hãy để cảm nhận lắng xuống, rồi quay lại xem một lần nữa với một câu hỏi rõ ràng hơn trong đầu.
Những sai lầm người mới hay mắc phải
Sai lầm đầu tiên là hỏi tác phẩm này có phải nghệ thuật không, thay vì hỏi nó đang nói điều gì. Câu hỏi thứ nhất khép lại cuộc trò chuyện, còn câu thứ hai mở ra nó.
Sai lầm thứ hai là bỏ qua tên tác phẩm, tuyên ngôn của nghệ sĩ và chú thích triển lãm. Những thứ tưởng nhỏ này thường là chìa khóa để hiểu toàn bộ tác phẩm. Đội ngũ chúng tôi đã thấy không ít người đi qua một tác phẩm sâu sắc chỉ vì không đọc dòng chữ bên cạnh.
Sai lầm thứ ba là kỳ vọng mọi tác phẩm đều phải đẹp. Đương đại không nhằm làm bạn dễ chịu. Đôi khi sự khó chịu chính là một phần thông điệp mà nghệ sĩ muốn gửi lại cho người xem.
Câu hỏi thường gặp
Mỹ thuật đương đại khác gì so với nghệ thuật hiện đại?
Nghệ thuật hiện đại thường chỉ một giai đoạn lịch sử đầu thế kỷ XX, còn đương đại chỉ những thực hành đang diễn ra hôm nay. Ranh giới giữa hai thời kỳ không hoàn toàn rõ ràng, nên hãy xem đây là cách phân loại mang tính tương đối.
Người không chuyên có cần hiểu lý thuyết để thưởng thức không?
Không cần học thuộc lý thuyết. Chỉ cần đọc chú thích, để ý tên tác phẩm và cho phép bản thân cảm nhận trước khi phán xét. Lý thuyết là thứ đến sau, khi bạn đã muốn đào sâu hơn.
Nên bắt đầu tìm hiểu mỹ thuật đương đại từ đâu tại Việt Nam?
Bạn có thể bắt đầu từ các triển lãm tại những không gian nghệ thuật uy tín trong thành phố, rồi theo dõi các nghệ sĩ mình yêu thích. Đừng bỏ qua các buổi tọa đàm, vì người làm nghề thường giải thích ý niệm của mình rất rõ ràng và gần gũi.
Có cần đầu tư lớn để sưu tập tác phẩm đương đại không?
Không nhất thiết. Nhiều nghệ sĩ trẻ bán tác phẩm in giới hạn hoặc tác phẩm nhỏ với mức giá vừa phải. Quan trọng là bạn mua vì yêu thích và hiểu được điều mình đang sở hữu, thay vì chạy theo giá trị đầu tư.
Nếu chỉ chọn một việc để làm ngay sau khi đọc bài này, chúng tôi khuyên bạn lên lịch đi xem một triển lãm đương đại gần nhất, mang theo sổ tay và ghi lại đúng một câu hỏi cho mỗi tác phẩm. Câu hỏi đó sẽ dẫn bạn đi xa hơn mọi bảng tiêu chí.
