Vì sao cần phân tích phong cách nghệ thuật?
Bạn đã bao giờ đứng trước một bức tranh và thấy lòng mình khẽ rung động, dù chưa biết vì sao? Đội ngũ chúng tôi gặp cảm giác ấy rất thường xuyên khi làm việc với họa sĩ và nhà thiết kế. Phân tích phong cách nghệ thuật là cách để biến cảm giác mơ hồ đó thành những nhận xét cụ thể.
Phong cách không chỉ là “vẽ đẹp” hay “vẽ lạ”. Nó là tổng hòa cách nghệ sĩ sắp xếp bố cục, chọn màu, xử lý nét và kể chuyện bằng hình ảnh. Khi nhìn ra những lớp này, bạn sẽ thấy tác phẩm có cấu trúc rõ ràng hơn nhiều. Điều đó cũng giúp bạn trò chuyện về nghệ thuật tự tin hơn.
Bắt đầu từ bố cục
Theo kinh nghiệm của chúng tôi, bố cục là điểm nên nhìn đầu tiên. Hãy tự hỏi mắt mình dừng ở đâu trước. Điểm nhấn nằm giữa khung hình hay bị đẩy sang một góc? Khoảng trống được dùng để tạo nhịp thở, hay để nhấn mạnh sự cô đơn?
Có lần, chúng tôi cùng một nhóm học viên phân tích hai bức phong cảnh cùng chủ đề. Bức thứ nhất đặt chân trời gần giữa khung hình, bức còn lại đẩy chân trời lên cao. Chỉ riêng sự khác biệt ấy đã khiến cảm giác rộng lớn và tĩnh lặng của hai tác phẩm khác hẳn nhau. Học viên nhận ra điều này khi tự kẻ thử đường chia ba lên ảnh.
Khi tự phân tích, bạn có thể vẽ đường chéo, đường chia ba hoặc khung tỷ lệ vàng lên ảnh tác phẩm. Những đường kẻ đơn giản ấy giúp bạn thấy tác giả đang dẫn mắt người xem đi về đâu, và vì sao họ chọn lối đi đó.
Đọc màu sắc như một ngôn ngữ
Màu sắc là phần dễ cảm nhận nhất nhưng cũng dễ phân tích sai nhất. Bảng màu ấm không phải lúc nào cũng vui, và bảng màu lạnh cũng không nhất thiết buồn. Điều quan trọng là xem các màu được đặt cạnh nhau thế nào và chiếm bao nhiêu diện tích trên khung tranh.
Thử quan sát xem tác giả dùng bao nhiêu sắc độ trong cùng một màu. Nếu chỉ có vài tông gần nhau, tranh thường mang hơi hướng tối giản và tập trung. Nếu các màu tương phản mạnh, cảm giác năng động, thậm chí hơi căng, sẽ hiện ra gần như ngay lập tức.
Nét vẽ và chất liệu: nơi phong cách lộ rõ nhất
Nét vẽ giống dấu vân tay của người nghệ sĩ. Có người vẽ nét dứt khoát, mảng màu phẳng; có người để nét loang, chồng lớp và giữ lại vệt cọ. Hãy nhìn kỹ các cạnh của hình khối: chúng rõ ràng hay mờ dần vào nền?
Chúng tôi thường khuyên người mới bắt đầu phóng to ảnh tác phẩm trên màn hình. Ở độ phóng lớn, bạn sẽ thấy lớp sơn, vết nhòe hay những đường gạch ngắn tạo nên kết cấu. Những chi tiết nhỏ này thường cho biết nhiều điều hơn cả tiêu đề tranh.
- Quan sát độ rõ hay mờ của đường viền, vì nó quyết định cảm giác về khối và ánh sáng.
- Ghi lại cách tác giả tạo bề mặt: mịn, nhám, dày hay mỏng.
- So sánh nét vẽ ở các mảng khác nhau trong cùng một tác phẩm để xem có nhất quán không.
Đặt tác phẩm vào bối cảnh
Một phong cách không tự nhiên xuất hiện. Nó thường gắn với giai đoạn lịch sử, phong trào nghệ thuật hoặc hành trình riêng của tác giả. Khi biết tác phẩm ra đời trong hoàn cảnh nào, việc đọc phong cách sẽ có điểm tựa vững hơn.
Tuy vậy, đừng gán nhãn quá vội. Nhiều nghệ sĩ hiện đại trộn lẫn nhiều ảnh hưởng cùng lúc. Thay vì tìm một cái tên trường phái duy nhất, hãy ghi lại những yếu tố bạn thấy rồi để chúng tự kể câu chuyện. Đôi khi câu trả lời nằm ở chính sự pha trộn ấy.
Quy trình phân tích từng bước
Đây là cách làm mà đội ngũ chúng tôi vẫn dùng khi hướng dẫn học viên. Bạn không cần công cụ phức tạp, chỉ cần một tờ giấy hoặc một file ghi chú là đủ để bắt đầu.
Đầu tiên, chọn một tác phẩm và xem ít nhất ba lần, mỗi lần cách nhau một khoảng thời gian. Lần đầu bạn chỉ cảm nhận. Lần sau bạn bắt đầu để ý chi tiết. Đến lần thứ ba, bạn sẽ thấy những điều trước đó đã bỏ qua.
- Ghi lại bố cục, màu sắc, nét vẽ và cảm xúc đầu tiên.
- Tìm thông tin bối cảnh từ nguồn đáng tin cậy.
- Viết một đoạn tổng kết ngắn về phong cách, kèm dẫn chứng lấy từ chính tác phẩm.
- So sánh với một tác phẩm khác của cùng tác giả để thấy điểm nhất quán.
Làm đều đặn như vậy, khả năng đọc tranh của bạn sẽ tăng rõ rệt. Bạn cũng sẽ biết cách áp dụng những điều học được vào tranh và thiết kế của chính mình, thay vì chỉ dừng ở việc ngưỡng mộ.
Áp dụng vào sáng tạo của chính bạn
Phân tích không dừng ở việc đọc. Nếu bạn là họa sĩ hoặc nhà thiết kế, hãy thử bắt chước một yếu tố nhỏ, ví dụ cách dùng khoảng trống, rồi xem tác phẩm của mình thay đổi thế nào. Đây là cách học nhanh nhất mà chúng tôi từng thấy ở những người mới vào nghề. Chỉ cần một thử nghiệm nhỏ mỗi tuần, sau vài tháng bạn sẽ có một bộ tranh mang dấu ấn riêng.
Nếu muốn hiểu sâu hơn các nguyên tắc nền tảng, bạn có thể đọc thêm những lưu ý về mỹ thuật đương đại dành cho người mới, nơi chúng tôi tổng hợp các điểm thường bị bỏ sót. Với những bạn đang tìm hướng vẽ mới, xu hướng vẽ tranh và minh họa đáng theo dõi cũng là nguồn cảm hứng tốt để đối chiếu phong cách của mình.
Khi chuẩn bị trưng bày hoặc giới thiệu tác phẩm, bạn cũng cần nghĩ đến cách trình bày. Những điều cần biết về trưng bày tác phẩm sẽ giúp bạn cân nhắc ánh sáng, khoảng cách và thứ tự xem tranh sao cho người xem cảm nhận trọn vẹn nhất.
Lời kết
Phân tích phong cách nghệ thuật là một kỹ năng cần thời gian và sự kiên nhẫn. Đừng kỳ vọng hiểu hết một tác phẩm chỉ sau một lần xem. Hãy quan sát chậm, ghi chép đều đặn và để mỗi bức tranh dạy bạn thêm một điều mới.
Chúng tôi hy vọng những gợi ý trên giúp bạn có thêm góc nhìn khi đọc tranh. Hãy thử áp dụng với tác phẩm yêu thích đầu tiên của bạn, và quay lại so sánh sau vài tháng. Bạn sẽ thấy chính cách nhìn của mình đã thay đổi ra sao.
